Mấy nét về ca dao địa danh Bình Định

Tác giả: Trần Xuân Toàn

1. Ca dao địa danh

Là những câu ca dao gắn liền với một địa danh (tên đất, tên làng, tên núi, tên sông…) Kho tàng ca dao Bình Định có nhiều bài ca dao như thế phản ánh đời sống tinh thần và đời sống vật chất của người dân địa phương.

Người Bình Định tự hào về quê hương mình – một quê hương nổi tiếng về danh lam thắng cảnh:

Bình Định có núi Vọng Phu

Có đầm Thị Nại, có Cù lao xanh..

Sự kết hợp hài hoà giữa núi, sông,biển đã làm cho bức tranh Bình Định thêm sinh động. Rất nhiều thắng cảnh được nhắc đến trong kho tàng ca dao Bình Định. Nói đến phong cảnh Bình Định mà không nó đến tháp cổ Chăm-pa quả là một thiếu sót. Bởi đây là những công trình văn hoá  độc đáo. Người dân Bình Định rất tự hào về những ngọn tháp đó:

Tháp Bánh Ít đứng sít cầu Bà Gi

Non xanh nước cũng xanh rì

Từ Nam ra Bắc ai cũng đi đường này

Cầu Bà Gi là nơi gặp nhau giữa quốc lộ 1A và đường sắt xuyên Việt. Đây là vị trí mà đi từ Nam ra Bắc ai ai cũng đều nhìn thấy ngọn tháp. Trong quần thể các ngọn tháp ở Bình Định, Tháp Đôi cũng là tháp được nhiều người biêt đến bởi vì nó nằm ngay trên cửa ngõ ra vào thành phố Quy Nhơn:

Cầu Đôi nằm cạnh Tháp Đôi

Vật vô tri còn đèo bòng duyên lứa

Huống chi ta với mình…

Cách tháp Đôi chừng 01 cây số là hai cầu đường sắt và đường bộ song song nhau nên gọi là cầu Đôi, bắc qua sông Hưng Thạnh. Chính sự trùng hợp này mà dân gian có cách so sánh độc đáo giữa cảnh vật và sự gắn bó trong tình yêu đôi lứa như vậy.

Phong cảnh Bình Định làm cho bao du khách ngẩn ngơ khi và khi trở về, cái đọng lại trong họ còn có thêm dư vị các món ăn:

Ai về Tuy Phước ăn nem

Ghé qua Hưng Thạnh mà xem Tháp Chàm.

Ai đã một lần được ăn “nem chợ huyện” thì không sao quên được hương vị đặc sắc của nó. Bên cạnh những  món ăn nổi tiếng, Bình Định còn có nhiều món ăn đặc sản độc đáo, trong đó có những món ăn tuy bình dân nhưng rất hấp dẫn cũng được nhiều người biết đến:

Ai về Bình Định cùng anh

Được ăn bí đỏ nấu canh nước dừa.

Bí đỏ và dừa thì nơi đâu mà chẳng có. Thế nhưng bí đỏ xắt thành từng miếng nhỏ nấu chung với nước cốt dừa có lẽ ít ở đâu có. Sau khi nấu chín, ta sẽ có một món canh bí đỏ vừa bùi, vừa béo, vừa thơm. Ngon tuyệt! Món này thường có ở vùng quê dừa Tam Quan (Hoài Nhơn). Người Bình Định khéo léo trong việc chế biến những món ăn ngon đồng thời cũng có tài làm ra những sản phẩm mỹ nghệ nổi tiếng:

Gò Găng có nón chung tình

Ở đây có một dạ với mình, mình ơi!

Nếu ai đó đặt chân đến Gò Găng (Nhơn Thành – An Nhơn) thì chắc chắn sẽ ngạc nhiên vì ở đây hầu như nhà nào, người nào cũng biết chằm nón. Đây là một nghề được lưu truyền từ xưa và cho đến nay vẫn còn là một nghề thủ công chủ yếu của người dân nơi đây. Một sản phẩm thủ công khác cũng nổi tiếng và được nhiều người ưa thích, đó là lụa Phú Phong:

Lụa Phú Phong nên duyên nên nợ

Nón Gò Găng khắp chợ mến thương.

Tương truyền rằng khi xưa, Nguyễn Ánh bắt được nữ tướng Bùi Thị Xuân, chúng muốn hạ nhục bà bằng cách bắt ngồi trên xe bêu khắp phố. Nhưng chúng không ngờ rằng đây là một vùng dệt lụa nổi tiếng, thế là dân chúng đem hàng trăm cây lụa phủ lên mình bà. Có lẽ chính vì điều này đã góp phần làm cho lụa Phú Phong thêm nổi tiếng chăng?

Phong cảnh Bình Định đẹp, sản vật Bình Định độc đáo, còn người Bình Định? Người Bình Định rất mến khách, sống có tình nghĩa, có trước có sau, “có mình có ta”, có tình cảm gắn bó giữa các địa phương trong tỉnh:

Em về Đập Đá quê cha

Gò Găng quê mẹ, Phú Đa quê chồng.

Trong tình yêu, con trai, con gái Bình Định rất chân thật. Vì thế lời tỏ tình của họ cũng rất chân chất như tâm hồn của của họ vậy. Họ không có cách tỏ tình “rào trước  đón sau” như “mận” hỏi “đào” mà họ nói thẳng:

Đường lên An Lão  cheo leo

Thương em anh mới băng đèo tới đây.

Chàng trai kia đã lấy nỗi vất vả, gian truân trên con đường đèo dốc để chứng tỏ tình yêu của mình. Và để đáp lại tình cảm mặn nồng của chàng trai, cô gái An Lão cũng bộc lộ tình yêu chung thuỷ của mình.

Bao giờ rừng An Lão hết cây

Sông Lại Giang hết nước thì em đây mới hết tình

Xa nhau một ngày, họ mong chờ đến khắc khoải:

Dừa xanh trên bến Tam Quan

Dừa bao nhiêu trái thương chàng bấy nhiêu.

2. Tên núi, tên sông, tên đồng đã là máu thịt của mọi miền quê hương

Với người Bình Định, núi thể hiện một không gian đặc biệt trong ca dao địa danh Bình Định. Trong quan niệm thẩm mỹ phương Đông, người xưa thích sự kiên định, tĩnh, vững chãi của núi (non) hơn là sự thay đổi, động, trôi chảy của sông (nước). “Nhân giả nhạo sơn, trí giả nhạo thuỷ” (Người nhân thích núi, người trí thích nước). Người xưa trọng nhân hơn trí, chẳng trách họ thích “đăng cao”. Tên núi – trong ca dao Bình Định- gắn liền với sự kiên định:

Vọng Phu thuộc dãy núi Bà

Phước Sơn chất ngất gọi là núi Ông

Phải chi đây đó vợ chồng

Gánh tương tư khỏi nặng lòng nước non

Núi biểu tượng cho sự tương xứng, hài hoà trong tình cảm:

Hòn Ông đứng trước  hòn Bà

Chồng cao vợ thấp đôi đà xứng đôi

Dáng núi thể hiện khí phách con người Bình Định thượng võ:

An Khê nổi tiếng hòn Bình

Ngày xưa Nguyễn Huệ ẩn binh chốn này.

3. Tháp cổ như một đặc trưng của không gian văn hoá trong ca dao địa danh Bình Định

Không chỉ Bình Định mới có tháp Chăm, nhưng tháp Chăm ở Bình Định thật lạ, là “quê mẹ gió nồm thổi lên tươi mát. Bình Định lúa xanh ôm bóng tháp Chàm” (Xuân Diệu – Nhớ quê Nam), là “từ trời xanh – rơi – vài giọt tháp Chàm (…) Tôi như đứa trẻ yêu huyền thoại” (Văn Cao- Quy Nhơn). Bởi vì tháp Chăm trong ca dao Bình Định đóng vai trò như cái đình trong tâm thức người dân Bắc Bộ. Người dân Bắc Bộ mượn cái đình để thể hiện tâm tư:

Qua đình ngã nón trông đình

Đình bao nhiêu ngói thương mình bấy nhiêu

Thì người dân Bình Định cũng biết mượn đến tháp:

– Ngó lên hòn tháp Chợ Dinh

Biết ai còn tưởng nghĩa mình hay không?

– Cầu Đôi mà tháp cũng đôi

Dễ  chi nhân nghĩa mà rời được nhau

Hơn nữa, tháp cổ còn gắn liền với thịnh suy của quê hương:

Vững vàng tháp cổ ai xây

Bên kia Thủ Thiện bên này Dương Long

Nước sông trong dò lòng dâu bể

Tiếng anh hùng tạc để nghìn thu.

Ca dao về địa danh, hình ảnh con người Bình Định rất phong phú và là một di sản văn hoá vật chất và tinh thần quý báu, gắn liền với cuộc sống lao động xây dựng quê hương của người Bình Định từ quá khứ, hiện tại cho đến tương lai.

Trả lời

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai.